Portretten en de model release form

Ah! De Model Release Form! Als je zomaar portretten maakt – en wie doet dat niet – bots je op een gegeven moment tegen een potentieel conflict aan. Soms willen mensen namelijk niet gefotografeerd worden, en uit coulance geef ik daaraan toe, hoewel ik daartoe juridisch niet verplicht ben. Daar kom ik zo meteen op terug. En soms word je bijna in de gracht gegooid wegens een mogelijke foto (maakte ik mee in 2012) of word je zelfs beroofd omdat je op straat staat te fotograferen. Dat is ook meteen de reden dat ik niet aan straatfotografie doe, want sinds 2013 denk ik wel twee keer na voordat ik mij in de grote stad met een camera alleen op straat begeef. Voor je het weet ben je alles kwijt en heb je een gebroken arm en fysiotherapie voor terug. Maar juridisch staat niets je in de weg om op straat te fotograferen.

De reden dat mensen bezwaar kunnen maken is dat zij niet afgebeeld willen worden. Zo simpel is dat. En daarbij spelen er twee rechten. De eerste is het auteursrecht. Jij maakt de foto en dus ligt het publicatierecht volgens de Auteurswet bij jou. Dat gebeurt automatisch en daar hoef je niets voor te doen. Druk op de sluiterknop, de foto is er en vanaf dat moment is het jouw eigendom. Jij mag er beslissen wat er mee gebeurt, inclusief het publicatierecht. Jij maakt uit waar en wanneer jouw werk geopenbaard mag worden, uiteraard door jezelf, maar ook door anderen na toestemming van jou.

Oh ja?
Nee. Niet altijd. Er is namelijk ook zoiets als portretrecht. En daar doen mensen nogal eens een beroep op. Het auteursrecht ligt bij jou, maar het portretrecht ligt formeel bij de persoon die gefotografeerd wordt. Die persoon mag beslissen of zijn of haar afbeelding mag worden geopenbaard. En dan spelen twee bepalingen, namelijk of de foto in opdracht of niet in opdracht is gemaakt.

Portretrecht niet in opdracht

Als de foto niet in opdracht is gemaakt ben je in principe vrij om de foto te publiceren, mits het belang van de afgebeelde persoon zich niet verzet tegen het belang van de publicatie.

Artikel 21 Auteurswet luidt namelijk als volgt:

Artikel 12 Auteurswet:
Is een portret vervaardigd zonder daartoe strekkende opdracht, den maker door of vanwege den geportretteerde, of te diens behoeve, gegeven, dan is openbaarmaking daarvan door dengene, wien het auteursrecht daarop toekomt, niet geoorloofd, voor zoover een redelijk belang van den geportretteerde of, na zijn overlijden, van een zijner nabestaanden zich tegen de openbaarmaking verzet.


Zo’n niet-opdracht situatie komt nogal eens voor bij straatfotografie. Probeer eens in de grote stad te fotograferen zonder mensen in beeld. Lukt niet. Vooral op openbare plaatsen waar veel mensen zijn is het nagenoeg onmogelijk om een straatbeeld te fotograferen zonder mensen.  Het algemeen belang van de afgebeelde mensen verzet zich in de regel echter niet tegen publicatie van de foto. En zoals gezegd, als ze mij vriendelijk vragen om buiten beeld te mogen blijven voldoe ik daaraan, en zie ik van mijn juridisch recht af om die persoon te fotograferen. Iedereen is dan tevreden.
Anders is het als je bijvoorbeeld een foto van een darkroom publiceert met klanten die herkenbaar in beeld zijn. Dan verzet het algemeen belang zich wél tegen publicatie, want die klanten willen doorgaans niet bekend hebben dat ze naar darkrooms gaan. Het is dus een afweging. Ik doe die afweging op basis van gezond verstand, en doorgaans is dat een goede afweging.

Portretrecht wel in opdracht

De andere situatie is dat de foto wél in opdracht is gemaakt.

Artikel 20, lid 1 Auteurswet:
Tenzij anders is overeengekomen is degene, wien het auteursrecht op een portret toekomt, niet bevoegd dit openbaar te maken zonder toestemming van den geportretteerde of, gedurende tien jaren na diens overlijden, van diens nabestaanden.

Dat betekent dat een foto, of foto’s, in opdracht gemaakt, niet zomaar mag worden gepubliceerd en geopenbaard zonder toestemming van degene op de foto is afgebeeld. Vanwege het element “Tenzij anders is overeengekomen” moet er dus expliciet om toestemming worden gevraagd.

Model Release Form

Die toestemming kan worden verkregen via een model release form, ook wel een quitclaim genoemd. Een model release form is een schriftelijke verklaring waarin het model afziet van portretrechten en toestemming geeft voor publicatie ooit en ergens. Daar heb ik vorige week mee te maken gekregen. Nee, ik zat niet in een probleem. Ik was niet eens de fotograaf, maar het model voor de verandering. In het voorjaar las ik een oproep van fotografe Wilma van de Hel die mannelijke modellen zoekt voor het Mooi Man fotoproject, een project over mannelijkheid en mannelijk naakt. Van de Hel stelt daarbij dat modellen doorgaans vrouwen zijn die door mannelijke fotografen worden vastgelegd, en zij wil dat eens omdraaien. Nu ben ik een groot voorstander van zelfrespect en mannenemancipatie (dat is hard nodig!)  en dit leek mij een leuk project om daar mijn bijdrage aan te leveren. Bovendien wilde ik eens zien hoe een andere fotograaf of fotografe invulling geeft aan model release forms. Daar leer ik ook van.
Zo geschiedde. Vrijdag 30 oktober 2015 was Van de Hel bij mij over de vloer voor de fotoshoot. Zij achter de camera, ik ervoor.

Ik kreeg na afloop een model release form ter ondertekening voorgelegd waarin alle rechten en plichten werden omschreven. Ik wist natuurlijk dat die er aan kwam. In het voorjaar werd in een mail al duidelijk gesteld dat ik moest beseffen dat ik “later kon worden herkend” en dat ik een model release form moest ondertekenen. En de model release form liet ook geen twijfel bestaan:

“Ik, het model, geef toestemming aan de fotograaf om de foto’s te mogen gebruiken onder de volgende voorwaarden:”

<volgt een aantal eenduidige voorwaarden voor gebruik door de fotografe, waarin ik per stuk via een wel/geen keuze toestemming kon verlenen>

en

“Met het tekenen van dit formulier geef ik alle rechten aan de fotograaf betreffende het gebruik van de foto’s zoals hierboven beschreven. Er is geen betaling aan mij verschuldigd.”

Er volgde nog wat bepalingen over compensatie als het contract toch verbroken zou worden en:

“Ik heb dit formulier zorgvuldig gelezen en begrepen. Ik ben 18 jaar of ouder.” Met ruimte voor een krabbel van mij en haar.

Het formulier besloeg een A-4, maar in essentie is dit eigenlijk alles.

Maak afspraken!

Een model release form is een bijna noodzakelijk schriftelijk contract om later problemen te voorkomen. Het geeft de mogelijkheid om vooraf afspraken te maken zodat beide partijen weten waar ze aan toe zijn. Heb je een opdracht met portretten en je wilt die openbaar maken, vraag dan toestemming! Dat heb ik ook gedaan na een fotoshoot met een klant in Vleuten en zij gaf mij vriendelijk toestemming om haar portret in mijn portfolio op te nemen. Net als Van de Hel dat deed, vroeg ik eerst om toestemming, alleen maar om aan de eis van dat portretrecht te voldoen.

En dat doe ik altijd. Elk portret op mijn website is voorafgegaan door een schriftelijk verleende toestemming die ik, ook op grond van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), moet bewaren. Geen fratsen dus.

En mijn foto’s? Geen idee, mocht je dat willen weten. Ik lig nu bij Van de Hel op tafel. Het zijn ook niet mijn foto’s. Maar ik zal ze wel eens zien opduiken. Ooit en ergens.

TIP TIP TIP!
U wilt vast meer weten over fotografie! Volg dan eens een workshop!

Auteursrecht en architectuur

In een eerdere blog schreef ik al iets over auteursrecht. Het verhaal van mijn en dijn. Wat van mij is, is van mij en daar moet jij met jouw vingers van afblijven. Daar kan ik helemaal mee inkomen.

Nu is auteursrecht geen eenrichtingsverkeer. Ik kan mijn rechten op mijn werk laten gelden. Dat geldt voor een ander ook. Dus moet je voorzichtig zijn met eigenlijk alles wat door mensen bedacht en gemaakt is, want daar zal ongetwijfeld auteursrecht op zitten. Muziek? Auteursrecht. Literatuur? Auteursrecht. Toneel? Auteursrecht.  Beeldende kunst? Auteursrecht. Architectuur? Raad eens… auteursrecht ja. Als een mens iets verzonnen en gemaakt heeft… zit er hoogstwaarschijnlijk auteursrecht op.

Architectuur

Nu is het met kunst en architectuur wel een beetje anders geregeld. Een aantal maanden geleden was er een flinke discussie op het Facebookforum van Werk aan de muur. Aanleiding was een juridische sommatie van de eigenaars van verschillende bouw- en kunstwerken in Nederland om werken te verwijderen, wegens inbreuk op het auteursrecht. Sommige mensen wilden echt niet horen/geloven/aanvaarden dat een reproductie van een bestaand werk wel eens een schending van het auteursrecht kon betekenen. “Ik maak toch de foto? Dan is de foto toch van mij?”, werd veel gehoord, er aan voorbijgaand dat (1) er dan blijkbaar ineens wel auteurs- en eigendomsrecht bedongen kon worden, en (2) het werk op de foto niet van de fotograaf was en dus een reproductie maakte van een bestaand werk van een ander.  Die discussie duurde echt heel lang en leidde er uiteindelijk toe dat fotografen hun werken gingen doorvlooien en verwijderen als die niet aan de eisen voldeden.

En ja, dat heb ik ook gedaan, toen mij de betekenis van de Auteurswet echt doordrong. Ik heb ook werken verwijderd waar ik tevreden over was maar die mij op termijn in problemen konden brengen. Kill your darlings dus. Wat voor een ander geldt, geldt ook voor mij en dus moesten die werken weg.

Even haarkloven

Voordat ik afdwaal, laat ik eerst de wettekst erbij pakken die gaat over auteursrecht van kunst en architectuur. Die tekst staat in de Auteurswet 1912 (revisie 2004). De meest relevante artikelen zijn artikel 10, eerste lid, onder 6 en 8 en artikel 18 en luiden:

artikel 10, eerste lid, onder 6:
“teeken-, schilder-, bouw- en beeldhouwwerken, lithografieën, graveer- en andere plaatwerken;”

artikel 10, eerste lid, onder 8:
ontwerpen, schetsen en plastische werken, betrekkelijk tot de bouwkunde, de aardrijkskunde, de plaatsbeschrijving of andere wetenschappen;

Artikel 18:
“Als inbreuk op het auteursrecht op een werk als bedoeld in artikel 10, eerste lid, onder 6°, of op een werk, betrekkelijk tot de bouwkunde als bedoeld in artikel 10, eerste lid, onder 8°, dat is gemaakt om permanent in openbare plaatsen te worden geplaatst, wordt niet beschouwd de verveelvoudiging of openbaarmaking van afbeeldingen van het werk zoals het zich aldaar bevindt.

Okee. En oh ja, voor ik het vergeet: dit betreft alleen Nederland. In andere landen liggen de  regels weer anders. Hou daar rekening mee.

Als je die teksten gaat ontleden, tref je de volgende elementen aan.
1. teken-, schilder-, bouw- en beeldhouwwerken, lithografieën, graveer- en andere plaatwerken en werk betrekkelijk tot de bouwkunde
2. moeten permanent in openbare plaatsen staan
3. moeten worden afgebeeld zoals ze zich daar bevinden.

Vrij vertaald betekent dat, dat een werk dat kan worden ingedeeld onder (1) kan worden gefotografeerd en gepubliceerd, mits deze (2) permanent in de openbare ruimte staat (dus niet bijvoorbeeld een schilderij dat tijdelijk even op straat is neergezet), en (3) wordt afgebeeld zoals het zich daar bevindt. En de open ruimte is die ruimte die door iedereen vrij betreden kan worden. De straat bijvoorbeeld, maar een bouwwerk dat je van de openbare straat kan zien, wil nog niet zeggen dat dat in de openbare ruimte staat. Het werk moet echt in de openbare ruimte staan. En voor openbare ruimtes die door muren zijn omgeven, denk aan winkelcentra of het Centraal Station, gelden weer andere regels. De gorilla’s van de beveiliging kunnen je daar van alles over vertellen. Dat doen ze graag heb ik gemerkt, vandaar dat ik nooit binnen afgesloten openbare ruimtes fotografeer.

De Melkwegbrug in Purmerend. Het is door iemand bedacht en nieuw, staat permanent in de openbare ruimte en is hier weergegeven zoals het zich aldaar bevindt. Volgens mij is publicatie hier dus toegestaan.

Gelukkig maar. Als deze bepalingen er niet zouden zijn, is het schier onmogelijk om op straat te fotograferen, want altijd is er wel ergens een gebouw of kunstwerk in de afbeelding te zien. Probeer eens in de stad een bouwwerk uit beeld te houden. Lukt niet. Nu ligt de grens wel bij 70 jaar na het overlijden van de architect, dus de Domtoren mag je vrij fotograferen.

Claims

De sommatie van die juristen waar ik het zojuist over had, betrof dan ook fotografische werken die niet aan de bovengenoemde wetteksten voldeden. Ik heb die werken bekeken en ja, die afgebeelde bouw- en kunstwerken waren in de foto hevig bewerkt. Ze waren uit de omgeving gelicht en/of gespiegeld, of deels afgebeeld tegen een neutrale hemel (zie 3). Allemaal heel kunstzinnig en artistiek, en veel werken kon ik wel waarderen daarom, maar het was wel een schending van het auteursrecht zoals gedefinieerd in de Auteurswet.

En daar was weinig begrip voor. Sommigen dachten dat de soep niet zo heet zou worden gegeten en dat het met claims niet zo’n vaart zou lopen. Ik denk het wel. Zeker in deze overspannen gejuridiseerde tijd, waar eigendomsrecht zo belangrijk is. Mijn en dijn. Vroeger gingen we naar de kerk. Nu gaan we naar de rechter.

En in dat milieu ben ik ook wijzer geworden. Als ik iets fotografeer is het eerste criterium: is het door iemand gemaakt? Zo ja, wanneer? Is de architect langer dan 70 jaar geleden overleden? Is het in de openbare ruimte? Staat de omgeving op de foto? Je bent vooral bezig te klooien met regeltjes en jezelf in te dekken.

En dát is de reden dat mijn werk vooral bloempjes en beestjes betreft. Want daar zit geen auteursrecht op. Door de juridisering van de maatschappij (alles is verboden tenzij het is toegestaan) door dikbetaalde legal eagles is de lol wel een stuk minder geworden.

TIP TIP TIP!
U wilt vast meer weten over fotografie! Volg dan eens een workshop!