De grenzen van het auteursrecht

Het is een belangrijke regel dat je voor elk werk dat je maakt, elke creatie, automatisch auteursrecht verkrijgt. Hoef je niets voor te doen. Geen registratie of iets anders. Gebeurt geheel automatisch. Je verzint iets, je ontwikkelt het en maakt het tot iets tastbaars en huppetee, daar is het auteursrecht. Dat is goed! Als je iets creëert heb je daar tijd en energie in gestoken, en dan wil je niet dat een ander daarmee aan de haal gaat.

Jouw creatie. Jouw werk. Jouw eigendom.
En een ander moet daar van af blijven, tenzij jij aan die ander vooraf toestemming geeft om er aan te zitten.

Nou, zo zwart-wit is het nu ook weer niet. Auteursrecht is niet het ezeltje van de Efteling dat voor elk muntje dat je er in stopt een chocomunt uitpoept. Het ligt iets genuanceerder.

Laat ik eerst even kijken naar wat de auteurswet in artikel 1 schrijft.

“Artikel 1

Het auteursrecht is het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld. “

Dat lijkt mij wel duidelijk. Dit artikel geeft de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of  van diens rechtverkrijgenden het exclusieve recht te beslissen over verveelvuldiging en openbaarmaking van dat werk.

Duidelijk toch?
Maak iets -> auteursrecht
Maak een boel -> boel auteursrechten

Vergeet het maar!

In het arrest Van Dale/Romme (HR 4 januari 1991, NJ 1991/608) bepaalde de Hoge Raad namelijk dat een werk alleen auteursrecht kan hebben als dit aan twee voorwaarden voldoet:

  • het heeft een eigen oorspronkelijk karakter
  • met een persoonlijk stempel van de maker

Lees even de Wiki voor de achtergronden van dit arrest, want knippen en plakken is letterlijk ook niet mijn ding (duh, het is Wikipedia en vrij, maar toch…).

Betekenis van het arrest

Het betekent dus dat jouw werk voldoende origineel, oorspronkelijk en creatief moet zijn om auteursrecht op uit te oefenen. Lukraak kopiëren van een bestaand werk is er niet bij. Er moet een substantiële eigen inbreng zijn van de maker om het werk genoeg te laten verschillen van eerder werk. Je mag niet na-apen. Je moet echt iets verzinnen en toevoegen. Er wordt iets van je gevraagd.

Bovendien moet de hand van de maker duidelijk aanwezig zijn. Bovenstaande foto is uiteraard niet door mij gemaakt, maar door mijn vriendin. Ik neem juist deze foto omdat ik juist niet degene was die op het knopje drukte. Het auteursrecht zou dus bij haar liggen. Ik had wel de hele setting vooraf bedacht en verzonnen en haar voordien duidelijk geïnstrueerd hoe zij deze foto moest maken: smartphone horizontaal houden, horizon zoveel mogelijk op eenderde houden, mij ook op 1/3 van de rechterkant houden, en pas drukken wanneer de waterlijn zich voor mij bevond (dus achter mij in het perspectief van de camera). Haar inbreng was enkel op het goede moment het scherm aanraken.. en dat moest ook een paar keer over. In deze setting ligt het auteursrecht dan ook bij mij  (Art.6 Auteurswet (en toevallig ook het portretrecht)).

Consequentie

De consequentie is dus dat een werk zich echt moet onderscheiden van andere werken. Niet totaal, want kleine toevallige overeenkomsten zijn nog aanvaardbaar, maar er moet een overwegende creatieve arbeid aan ten grondslag liggen om een werk oorspronkelijk en origineel te maken voor auteursrechtelijke bescherming.

En anders is het doeidoei met je auteursrecht voor je creatie en kunnen anderen aan je poort komen rammelen wegens auteursrechtenschendingen.

TIP TIP TIP!
U wilt vast meer weten over fotografie! Volg dan eens een workshop!

En dan wordt die AVG gehandhaafd, of zo

De Engelse afkorting voor de AVG: General Data Protection Regulation

Terwijl ik dit schrijf op de vroege ochtend van 25 mei 2018 is de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) een handhaafbare EU-verordening geworden. De AVG is een Europese verordening die beoogt in de gehele Europese Unie dezelfde plichten voor organisaties en rechten voor burgers te regelen voor wat betreft hun privacy. Dat vind ik an sich een goede zaak! Niet conformeren aan de verordering kan bij controle door de Autoriteit Persoonsgegevens leiden tot een boete van maximaal € 20 miljoen of 4% van de globale omzet. Dat laatste brengt veel bedrijven tot een kippendrift juist vanwege die boetebedingen, maar als je privacy al als bedrijfsbeleid had is er niet zo veel verschil. Alleen nog even laten zien dat je privacy echt serieus neemt en dat laten zien.

De datum van 25 mei ervaar ik inmiddels als een soort nieuwjaar, een waterscheiding van een geregeld nu versus een ongeregeld toen. Te vaak zag ik dat terloops verstrekte informatie aan derden werd gebruikt/misbruikt voor doelen waarvoor die informatie helemaal niet was bedoeld. Ineens stond je ongevraagd op een mailinglijst. Ineens kreeg je aanbiedingen terwijl je niet daarom had gevraagd. Ineens bleken je gegevens te circuleren in een schimmige cyberwereld, en je wist niet waar, en je wist niet bij wie, en je wist niet hoe die daar gekomen waren, en je wist ook niet hoe je die kon verwijderen. Je wist wel zeker dat je dat niet had bedoeld en je wist wel zeker dat je daarvoor geen toestemming had gegeven.

Zelf krijg ik op een privé-adres al een paar jaar onverwachte aanmeldingen van een pornosite om mijn account snel te activeren (“Hallo Rukker70, je bent er bijna! Nog even je account activeren en kunt meteen aan de slag!”) Geen idee wat dat is en wat dat account dan is. Ik klik die emails niet eens aan, want het risico bestaat dat ze alleen dat al zien, en dus concluderen ze dat het adres actief is. Krijg je nog meer zooi. Je kan dus ook niet afmelden… vanwege diezelfde reden.

Het is wel superirrirant. En daarom ben ik blij dat de AVG er is die uitwassen moet tegengaan. Internet is namelijk geen Wilde Westen, en ook geen wetteloze anarchie. Internet is een deel van de maatschappij waarvoor dezelfde regels gelden. Die maatschappij is wel flink in beweging en wie weet waar het evenwicht wordt gevonden, mag het zeggen. Nu is de maatschappij en het internet nog zoekende.

Heroriëntering

In verband met de komende AVG concentreerde ik mij in januari 2018 al op de aanpassing van mijn data en websites. Ik zag namelijk al vroeg dat er veel werk aan de winkel was.  Mijn voorstelpagina droop al van privacybeleid (en dat is nog steeds zo), maar nu moest boter bij de vis. Ik moest het ook echt laten zien.

Nu ga ik niet elke handeling voor de AVG neerzetten, want dan ben ik nog wel even bezig. Ik zette wel een stop op MailChimp (want teveel werk voor geen rendement, en daarmee een verwerkingsovereenkomst minder), en plaatste ik een privacyverklaring van Veiliginternetten.nl online, ik installeerde de GDPR Cookie Compliance plugin, de WP GDPR Compliance voor de verplichte toestemmingsvinkjes en een opvragingstool. En een verwerkingsregister schrijven. En mijn backups op externe harde schijven coderen. Allemaal klusjes die aandacht behoeven en tijd kosten. Tijd die ik wel op een andere manier kon gebruiken.

Gebakken lucht?

Want waar ik echt een beetje bang voor ben is dat die hele AVG uiteindelijk dezelfde weg gaat als verbod hondenpoep op straat (geen handhaving), rookverbod op stations (geen handhaving), verbod ‘s nachts onverlicht fietsen (geen handhaving), veiligheid op straat (geen handhaving) en wat al niet meer wat niet mag maar waarop niet gehandhaafd wordt. Even twee, drie maanden snafu,  ophef en drukte over de AVG en daarna zakt het weg uit het bewustzijn. De Autoriteit Persoonsgegevens had al aangegeven te weinig geld en personeel te hebben om alles te kunnen behappen. Minister Dekker van Rechtsbescherming gaf al op 24 mei 2018 aan dat de AP coulanter zal optreden bij kleinere bedrijven. Dus de marges worden al wat opgerekt… nu al.

Ik ben echter letterlijk klaar met die AVG. Het geheel staat en het is nu alleen maar up to date houden. Ook als de AVG eventueel uit het collectief bewustzijn wegzakt.

Portretrecht: de do’s en don’ ts

Hoe zat het ook alweer met auteurs- en portretrecht? In 2015 schreef ik al een blog daarover, maar ik werd laatst weer eens mijn neus op de feiten gedrukt dat mensen daar weinig van weten en daarom zichzelf maar eigen rechten toekennen over de foto’s van anderen. Dat kan natuurlijk niet.

Deze week had ik een gesprek met een kandidaatmodel voor een nieuw project dat ik bouwrijp aan het maken ben. Het is een project met echte modellen, voor model- en naaktfotografie. Jawel, en mensen die mij kennen denken vast ” Huh? Jan?” Maar ja, je moet je horizon verbreden. En het is niet zomaar een gril. Ik loop al een jaar of zo met deze gedachte.

De eerste verkennende gesprekken ben ik nu aan het doen.  Het was een aardige man van ongeveer 67 jaar en terwijl we aan het overleggen zijn, zegt hij pardoes “Ik heb wel eens model gestaan voor fotografen, en die foto’s waren zo slecht vond ik, dat ik ze zelf maar eens extra bewerkte voor mijn websitepagina’s.”

Wablief?

Ik leg hem uit dat dat echt niet kan. Er is namelijk zoiets als auteursrecht, waarvoor je echt helemaal niets hoeft te doen. Heb je iets gemaakt, valt automatisch het auteursrecht aan je toe. Dat betekent dat de maker kan beslissen wat er met zijn werk gebeurt en waar dat wordt geopenbaard. Dat geldt voor alles. Boeken, muziek, beeldhouwwerken, schilderijen, tekeningen, gebouwen, noem maar op, ook foto’s. Als een mens het heeft gemaakt zit er doorgaans auteursrecht op.

Er is verzet. Dat zie je wel vaker binnen dit onderwerp.
“Ja, maar ik sta er toch op?” is het standaard antwoord, Hoor je ook vaker binnen dit onderwerp. Mensen geven niet snel op. Mensen luisteren vooral om te reageren en luisteren niet om na te denken. Ik wil graag dat mijn gesprekspartner luistert en nadenkt.

“Klopt, je staat er op, maar dan verwijs je naar portretrecht en dat is iets anders. Het portretrecht geeft de geportretteerde de mogelijkheid om publicatie van zijn of haar portret tegen te houden.” Ik vertel de regels zoals ik die vermeld in de eerdere genoemde blog (lees die even!), namelijk dat publicatie van een portret niet is toegestaan als het belang van de geportretteerde zich daartegen verzet. Dat is portretrecht.

“Oh, maar dat doe ik wel vaker, en andere fotografen vinden dat niet erg!”, is het argument alsof de mening van andere fotografen leidend is. “Dan zet ik de naam van de fotograaf erbij, met de toevoeging “bewerking door mij”.

“Jaha, dat moeten die fotografen zelf weten. Ik zelf heb daar moeite mee. Het is namelijk zo dat het portretrecht gaat over openbaarmaking en niet over bewerking en aanpassing. Dat recht ligt bij de houder van het auteursrecht.”

Er wordt gesnoefd en gemonkeld aan mijn rechterzijde.
Zelf denk ik inmiddels dat ik niet met deze meneer verder moet gaan, hoe aardig en welwillend hij ook is. Fundamentele verschillen van inzicht als deze leiden onherroepelijk tot gedoe en bekvechten. Ik stel mijn beslissing nog even uit en de vraagstelling -kan ik hiermee leven?- stuitert nog wat rond in mijn hoofd.

Beslissing

Er volgen nog wat kleine discussies, die in een cirkelvorm verzanden. Hij heeft zijn mening, ik de mijne, we komen niet verder tot elkaar, en omdat dit mijn project is waarover ik zeggenschap heb, besluit ik dan maar met “dan denk ik wij maar niet verder moeten gaan.” Hij is het er mee eens. “Dat idee had ik ook al.”

Nu, terwijl ik dit schrijf, ben ik er nog steeds van overtuigd dat ik als maker van foto’s het auteursrecht bezit en dat ik beslis wat er mee gebeurt, en dat ik per se niet wil dat anderen zonder mijn medeweten en instemming met mijn werk gaan zitten klooien. 

Als ik bewerking A heb uitgevoerd is dat met een reden, en dan is het niet bedoeling dat een ander, ook de geportretteerde niet, zomaar een bewerking B op mijn werk gaat loslaten. Als ik bijvoorbeeld een boek (óók een geestelijk eigendom) van Giphart ga herschrijven en openbaren, omdat ik mijn bedachte einde mooier vind dan dat van hem, krijg ik ook Giphart en zijn advocaat over mij heen. En terecht. Je blijft met je klauwen van andermans werk af. En in mijn geval: portretrecht geeft niet het recht om te gaan klussen aan andermans geestelijk eigendom.

Rigide vond hij dat. Misschien. Maar zo werkt het wel. En toen scheidden onze wegen. Jammer, maar ik sta achter mijn beslissing.

Auteursrecht en architectuur

In een eerdere blog schreef ik al iets over auteursrecht. Het verhaal van mijn en dijn. Wat van mij is, is van mij en daar moet jij met jouw vingers van afblijven. Daar kan ik helemaal mee inkomen.

Nu is auteursrecht geen eenrichtingsverkeer. Ik kan mijn rechten op mijn werk laten gelden. Dat geldt voor een ander ook. Dus moet je voorzichtig zijn met eigenlijk alles wat door mensen bedacht en gemaakt is, want daar zal ongetwijfeld auteursrecht op zitten. Muziek? Auteursrecht. Literatuur? Auteursrecht. Toneel? Auteursrecht.  Beeldende kunst? Auteursrecht. Architectuur? Raad eens… auteursrecht ja. Als een mens iets verzonnen en gemaakt heeft… zit er hoogstwaarschijnlijk auteursrecht op.

Architectuur

Nu is het met kunst en architectuur wel een beetje anders geregeld. Een aantal maanden geleden was er een flinke discussie op het Facebookforum van Werk aan de muur. Aanleiding was een juridische sommatie van de eigenaars van verschillende bouw- en kunstwerken in Nederland om werken te verwijderen, wegens inbreuk op het auteursrecht. Sommige mensen wilden echt niet horen/geloven/aanvaarden dat een reproductie van een bestaand werk wel eens een schending van het auteursrecht kon betekenen. “Ik maak toch de foto? Dan is de foto toch van mij?”, werd veel gehoord, er aan voorbijgaand dat (1) er dan blijkbaar ineens wel auteurs- en eigendomsrecht bedongen kon worden, en (2) het werk op de foto niet van de fotograaf was en dus een reproductie maakte van een bestaand werk van een ander.  Die discussie duurde echt heel lang en leidde er uiteindelijk toe dat fotografen hun werken gingen doorvlooien en verwijderen als die niet aan de eisen voldeden.

En ja, dat heb ik ook gedaan, toen mij de betekenis van de Auteurswet echt doordrong. Ik heb ook werken verwijderd waar ik tevreden over was maar die mij op termijn in problemen konden brengen. Kill your darlings dus. Wat voor een ander geldt, geldt ook voor mij en dus moesten die werken weg.

Even haarkloven

Voordat ik afdwaal, laat ik eerst de wettekst erbij pakken die gaat over auteursrecht van kunst en architectuur. Die tekst staat in de Auteurswet 1912 (revisie 2004). De meest relevante artikelen zijn artikel 10, eerste lid, onder 6 en 8 en artikel 18 en luiden:

artikel 10, eerste lid, onder 6:
“teeken-, schilder-, bouw- en beeldhouwwerken, lithografieën, graveer- en andere plaatwerken;”

artikel 10, eerste lid, onder 8:
ontwerpen, schetsen en plastische werken, betrekkelijk tot de bouwkunde, de aardrijkskunde, de plaatsbeschrijving of andere wetenschappen;

Artikel 18:
“Als inbreuk op het auteursrecht op een werk als bedoeld in artikel 10, eerste lid, onder 6°, of op een werk, betrekkelijk tot de bouwkunde als bedoeld in artikel 10, eerste lid, onder 8°, dat is gemaakt om permanent in openbare plaatsen te worden geplaatst, wordt niet beschouwd de verveelvoudiging of openbaarmaking van afbeeldingen van het werk zoals het zich aldaar bevindt.

Okee. En oh ja, voor ik het vergeet: dit betreft alleen Nederland. In andere landen liggen de  regels weer anders. Hou daar rekening mee.

Als je die teksten gaat ontleden, tref je de volgende elementen aan.
1. teken-, schilder-, bouw- en beeldhouwwerken, lithografieën, graveer- en andere plaatwerken en werk betrekkelijk tot de bouwkunde
2. moeten permanent in openbare plaatsen staan
3. moeten worden afgebeeld zoals ze zich daar bevinden.

Vrij vertaald betekent dat, dat een werk dat kan worden ingedeeld onder (1) kan worden gefotografeerd en gepubliceerd, mits deze (2) permanent in de openbare ruimte staat (dus niet bijvoorbeeld een schilderij dat tijdelijk even op straat is neergezet), en (3) wordt afgebeeld zoals het zich daar bevindt. En de open ruimte is die ruimte die door iedereen vrij betreden kan worden. De straat bijvoorbeeld, maar een bouwwerk dat je van de openbare straat kan zien, wil nog niet zeggen dat dat in de openbare ruimte staat. Het werk moet echt in de openbare ruimte staan. En voor openbare ruimtes die door muren zijn omgeven, denk aan winkelcentra of het Centraal Station, gelden weer andere regels. De gorilla’s van de beveiliging kunnen je daar van alles over vertellen. Dat doen ze graag heb ik gemerkt, vandaar dat ik nooit binnen afgesloten openbare ruimtes fotografeer.

De Melkwegbrug in Purmerend. Het is door iemand bedacht en nieuw, staat permanent in de openbare ruimte en is hier weergegeven zoals het zich aldaar bevindt. Volgens mij is publicatie hier dus toegestaan.

Gelukkig maar. Als deze bepalingen er niet zouden zijn, is het schier onmogelijk om op straat te fotograferen, want altijd is er wel ergens een gebouw of kunstwerk in de afbeelding te zien. Probeer eens in de stad een bouwwerk uit beeld te houden. Lukt niet. Nu ligt de grens wel bij 70 jaar na het overlijden van de architect, dus de Domtoren mag je vrij fotograferen.

Claims

De sommatie van die juristen waar ik het zojuist over had, betrof dan ook fotografische werken die niet aan de bovengenoemde wetteksten voldeden. Ik heb die werken bekeken en ja, die afgebeelde bouw- en kunstwerken waren in de foto hevig bewerkt. Ze waren uit de omgeving gelicht en/of gespiegeld, of deels afgebeeld tegen een neutrale hemel (zie 3). Allemaal heel kunstzinnig en artistiek, en veel werken kon ik wel waarderen daarom, maar het was wel een schending van het auteursrecht zoals gedefinieerd in de Auteurswet.

En daar was weinig begrip voor. Sommigen dachten dat de soep niet zo heet zou worden gegeten en dat het met claims niet zo’n vaart zou lopen. Ik denk het wel. Zeker in deze overspannen gejuridiseerde tijd, waar eigendomsrecht zo belangrijk is. Mijn en dijn. Vroeger gingen we naar de kerk. Nu gaan we naar de rechter.

En in dat milieu ben ik ook wijzer geworden. Als ik iets fotografeer is het eerste criterium: is het door iemand gemaakt? Zo ja, wanneer? Is de architect langer dan 70 jaar geleden overleden? Is het in de openbare ruimte? Staat de omgeving op de foto? Je bent vooral bezig te klooien met regeltjes en jezelf in te dekken.

En dát is de reden dat mijn werk vooral bloempjes en beestjes betreft. Want daar zit geen auteursrecht op. Door de juridisering van de maatschappij (alles is verboden tenzij het is toegestaan) door dikbetaalde legal eagles is de lol wel een stuk minder geworden.

TIP TIP TIP!
U wilt vast meer weten over fotografie! Volg dan eens een workshop!