WTF is een f/ ?

Wat is nu die f/ met een getal? Die cryptische code komt altijd terug bij de specificaties van een objectief, dus het zal wel belangrijk zijn. Ik merk in elk geval vaak glazige blikken als ik deze termen in een gesprek gooi. Dan zie ik mensen al snel wegdrijven en afhaken. Het zegt ze niets en vandaar deze verklarende blog. Die f/ heeft simpel te maken met licht en belichting, hoe je dat kan beheersen, en geeft ook de maximale lichtsterkte aan van het objectief. Maar wat moet je ermee? Hoe lees je dat?

Heel simpel: die f/ waarde is het diafragmagetal van het objectief, en is het resultaat van de brandpuntsafstand (f) gedeeld door de diameter van het diafragma (D).

Dus: Diafragmawaarde = f/D.

Voorbeelden:
Als ik een brandpunt heb van 100 mm, en een diafragmaopening van 10 mm, dan heb ik f/D = 100/10 = f/10. Heb ik een brandpunt van 75 mm en een diafragmaopening van 25 mm, dan is dat f/D = 70/25 = f/2,8. En elk zo’n waarde heeft invloed op de hoeveelheid licht die wordt doorgelaten en de scherptediepte. Met een f/ waarde kan je dus globaal voorspellen/precies berekenen hoe groot je scherptediepte wordt. En met een lichtsterk objectief, dus een objectief met een lage f/ waarde heb je minder licht nodig om toch goed te kunnen fotograferen. Er gaat dan veel licht door zo’n objectief.

Stop

En zo’n waarde heet een stop. Daar heb je hem weer. Onthoud dat woord, want dat is een kernbegrip in de fotografie en helemaal niet zo moeilijk. Een stop is niets anders dan een verdubbeling of halvering van het licht dat in de camera de sensor raakt.

Die stops zitten verstopt in de belichtingsdriehoek, waar de uiteinden van de driehoek de lichtgevoeligheid (ISO), de sluitertijd en het diafragma representeren. Alle drie variabelen werken met dezelfde stops. Zet je bijvoorbeeld het diafragma een stop meer open (dus 2x zo veel licht) dan moet je een van de twee andere variabelen weer een stop verminderen. Je krijgt dan evenveel licht binnen… dat overigens door de andere instellingen andere effecten geeft: je doet dit immers niet voor niets. Binnen die belichtingsdriehoek zit dus een gewenste foto en die kan je met een goede camera-instelling vinden.

Nu is er iets bijzonders met die stops aan de hand. Die stops hebben geen mooie ronde oplopende getallen, maar lijken een ratjetoe van willekeurige cijfers. Ik plaats ze even van een doorsnee objectief.

1 – 1.4 – 2 – 2.8 – 4 – 5.6 – 8 – 11 – 16 – 22 – 32

Die cijfers zie je trouwens steeds weer terug op elk objectief, dus zo toevallig en willekeurig zijn ze ook weer niet. Pak maar een objectief en stel vast dat dat klopt haha 🙂

Die rare oplopende getallen hebben te maken met een factor 2 in de oppervlakte van de diafragmaopening, volgens de formule √2=1,414. Voor elke halvering of verdubbeling van de oppervlakte moet je de diameter van het diafragma overeenkomstig vermenigvuldigen of delen, dus met die 1,414. Nu ben ik geen wiskundige (poeh nee zeg, alsjeblieft), en dit heb ik ook maar geleerd, maar dit is de reden waarom de intervallen en de getallen steeds met 1,414 oplopen. Elke vergroting van de diafragmaopening met deze factor levert een verdubbeling op van het doorgelaten licht – of een halvering natuurlijk als je een stop teruggaat. En dat is nu eenmaal de bedoeling van een stop.

Dus ja, die f/ waarde is dus meer dan alleen maar een beetje belangrijk. Het heeft wel betekenis. Moet je dan echt gaan rekenen en hogere wiskunde toepassen om te fotograferen? Nou nee, dat ook weer niet. Een f/ waarde geeft vooral de lichtsterkte aan van het objectief. Met een objectief met een lage f/ waarde heb je minder licht nodig om toch goed te kunnen schieten. Ga dus voor een lage f/ als het budget het toelaat.

Wilt u meer weten van fotografie? Volg dan eens een workshop!



Hoe objectief werkt een diafragma?

 

Elk objectief heeft een diafragma. Een objectief: dat is dat ding voor aan de camera waar het licht doorheen valt en waarin je iets ziet bewegen als je op de sluiterknop drukt. In de volksmond noemen we dat onderdeel van de camera een lens, maar dat is eigenlijk onjuist. Een bril heeft een lens, twee zelfs, links en rechts die elk een scherp beeld op het netvlies moeten projecteren. Een objectief is ook een soort bril voor de camera. Het heeft ook een of meer lenzen, vervat in een koker, die samen een scherp beeld op de film of sensor moeten projecteren. Zonder objectief ziet de camera wazig.

Binnen in dat objectief zit het diafragma en dat is een héél belangrijk element. Een diafragma is een set van lamellen die in elkaar schuiven en zo de lichtinval regelen. En daarmee heb je het derde element van invloed op de afbeelding. De andere twee zijn de lichtgevoeligheid en de sluitertijd. Samen bepalen ze de afbeelding op de sensor.

Ook het diafragma kent stops. Immers, het diafragma laat veel of weinig licht door al naar gewenst, en die lichtdoorlaat is ook hier genormeerd aan stops, dus een steeds een verdubbeling of halvering van de lichtdoorlaat. De lichtgevoeligheid en de sluitertijd werken ook met stops. Zie de logica hier. 

Het diafragma heeft de volgende aanduidingen.

f/1.4 – f/2 – f/2.8 – f/4 – f/5.6 – f/8 – f/11 – f/16 – f/22 – f/32

Die waardes zijn niet zomaar. Die waardes zijn logaritmisch en worden bepaald door het brandpuntsafstand gedeeld door de diameter van het diafragma. Stel dat jouw brandpunt 90 mm is (ik heb bijvoorbeeld een macro-objectief van 90 mm en eigenlijk automatisch pak ik steeds dat getal) en de diafragmaopening is 16 mm, dan krijg ik een f/5,6 (90/16). De camera kan automatisch een deling uitvoeren en het resultaat van die deling, het vereiste diafragma, zie je dan onderin de zoeker terugkomen.

Er zijn overigens objectieven met meerdere tussenliggende stops. Dat zou in principe verkeerd belichte foto’s kunnen opleveren, omdat de balans tussen de ISO, sluitertijd en het diafragma ontbreekt. Nu loopt dat verkeerd belichten ook weer niet zo’n vaart. Er is wel wat reserve in de afbeelding. De essentie van stops blijft echter overeind.

Een laag diafragmagetal betekent een grote diafragma-opening met veel lichtdoorlaat. Een groot diafragmagetal betekent een kleine diafragma-opening met weinig lichtdoorlaat. Dit is belangrijk, want het diafragma heeft nog een andere lichteigenschap: scherptediepte. En daarover heb ik al eerder een blog geschreven.

_DSC3052-1klein
Een stenen muurtje in Domme, in de Dordogne. De exif data: ISO 100 , 55 mm, f/6,3, 1/125 s

Met scherptediepte kan je fijn spelen. Je kan het onderwerp uit de omgeving trekken door die omgeving onscherp weer  te geven.  In het voorbeeld heb ik scherpgesteld op het muurtje en de achtergrond is er onscherp doorheen te zien. Volgens de gegevens in de afbeelding had ik toen ISO 100, brandpunt 55 mm, f/6,3 en 1/125 seconde sluitertijd.

Ja maar, hoor ik iemand roepen, als ik het diafragma instel zie ik in de zoeker weinig gebeuren. Dat klopt. Als je scherpstelt op een onderwerp blijft het diafragma helemaal open, waardoor je geen verandering ziet in scherptediepte. Veel camera’s hebben echter een knopje om de het resultaat vooraf te kunnen testen. Dat knopje zit doorgaans links van het objectief. Druk er eens op. Je ziet waarschijnlijk dat het beeld in de zoeker donkerder wordt – het diafragma gaat dichter en dus komt er minder licht doorheen – en de bereikte scherptediepte wordt zichtbaar.

Nu moet je voorzichtig zijn met ongelimiteerd gebruik van je diafragma. Elk objectief heeft een optimale diafragmawaarde die optimale foto’s opleveren. Daarbuiten zie je de lichtbreking meer en meer optreden en kunnen er kleurverschillen optreden aan de randen van je object. Dat komt doordat de verschillende kleuren in het licht niet allemaal hetzelfde afbuigen in het objectief. Het gevolg is dat de verschillende kleuren ook niet meer genoeg ‘op elkaar vallen’. Je krijgt dan diffractie en kleurverschillen.

Daarom probeer ik de uiterste diafragmawaarden zoveel mogelijk te beperken. Ja, dat is een ongewenste beperking. Je hebt niet voor niets een 24-105 mm tele-objectief, die loopt van f/4 tot f/22 om vervolgens die uiterste waarden te vermijden om je foto’s niet te verpesten.

Wilt u meer weten over fotografie? Volg dan eens een workshop!